Wielu pracodawców, idąc za uchwałą Sądu Najwyższego, wypłaca podwładnym za pracę w niedzielę – niezrekompensowaną dniem wolnym – tylko jeden dodatek do pensji. Uchwale tej nie nadano jednak rangi zasady prawnej, więc nie obowiązuje powszechnie. Kolejne rozstrzygnięcia SN mogą podzielić wątpliwości wielu ekspertów prawa pracy i uznać zasadność przyznania dwóch dodatków. Dla pracodawcy będzie to oznaczać konieczność wyrównania zaległych świadczeń

Kwestia wynagradzania pracy wykonywanej w niedziele wciąż jest kontrowersyjna. Szczególnie brakuje jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy osobie pracującej w tym dniu, która nie dostała za nią rekompensaty w postaci dnia wolnego do końca okresu rozliczeniowego, należy się jeden, czy jednak dwa dodatki.

Aby omówić to zagadnienie, opieramy się na założeniach, że pracownik wykonywał zadania służbowe w niedzielę w następujących okolicznościach:

  • ta praca była dozwolona (np. z uwagi na to, że w firmie stosowana jest praca zmianowa, co samo w sobie to umożliwia zgodnie z art. 151[10] pkt 3 k.p.),
  • stosowany jest podstawowy system czasu pracy (8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy), 
  • niedziela nie jest dniem świątecznym, a 
  • pracownik nie odebrał dnia wolnego w zamian za tę pracę. 

Co przysługuje pracownikowi za pracę w niedzielę? Dzień wolny lub rekompensata

Co do zasady pracodawca powinien zapewnić osobie pracującej w niedzielę inny dzień wolny od pracy w ciągu 6 dni kalendarzowych poprzedzających lub następujących po tym dniu. W ten sposób zachowuje zasadę przeciętnie pięciodniowego tygodnia pracy. Wolne trzeba przy tym zaplanować z góry. 

Jeżeli w tym terminie nie ma możliwości, żeby pracownik odebrał dzień wolny, należy mu go udzielić do końca okresu rozliczeniowego. Dopiero w sytuacji, gdy i ta opcja nie wchodzi w grę, zatrudniony powinien otrzymać rekompensatę w postaci dodatku (-ów).

Należy jeszcze odróżnić dwa możliwe warianty tej sytuacji:

  1. gdy niedziela jest dla pracownika zaplanowanym dniem pracy,
  2. gdy w niedzielę zatrudniony pracował, choć nie był to jego dzień pracy.

Praca pracownika w niedzielę odbywa się zgodnie z grafikiem

Zgodnie z prawem pracy, jeżeli podwładny pracował 8 godzin w niedzielę, która jest dla niego robocza, i nie otrzymał w zamian dnia wolnego od pracy do końca okresu rozliczeniowego, to ma prawo do następujących świadczeń:

  1. normalnego wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w wymiarze 8 h,
  2. dodatku do pensji na podstawie art. 151[11] § 2 k.p. za każdą godzinę pracy w niedzielę w wysokości 100 proc. (art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.), 
  3. wobec nie oddania mu dnia wolnego za pracę w niedzielę – pierwsze 8 h tej pracy stanowić będą najprawdopodobniej godziny nadliczbowe średniotygodniowe; etatowcowi może więc przysługiwać dodatek do pensji w wysokości 100 proc. (art. 151[1] § 2 k.p.) za każdą godzinę pracy w niedzielę.

Za ewentualne godziny pracy w wymiarze ponad 8 godzin w takim dniu, pracownik ma prawo do świadczeń:

  1. normalnego wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w wymiarze ponad 8 h,
  2. dodatku do pensji za każdą godzinę pracy w wymiarze ponad 8 h w wysokości 50 proc. wynagrodzenia na podstawie art. 151[1] § 1 pkt 2 k.p. (są to nadgodziny dobowe) albo czas wolny za pracę w godzinach nadliczbowych w stosunku 1 : 1 na jego pisemny wniosek (art. 151[2] § 1 k.p.) lub w stosunku 1 : 1,5 bez wniosku pracownika (art. 151[2] § 2 k.p.),
  3. dodatku do wynagrodzenia na podstawie art. 151[11] § 2 k.p. w wysokości 100 proc. (art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.) za każdą godzinę pracy w niedzielę – jeśli pracownik nie odebrał czasu wolnego za pracę w godzinach nadliczbowych. 

Praca pracownika w niedzielę odbywa się bez wcześniejszego planu

Zgodnie z prawem pracy, jeżeli etatowiec wyjątkowo pracuje w niedzielę (przez 8 h), która nie jest dla niego dniem pracy (ponieważ np. został wezwany do usunięcia awarii), i nie otrzymał dnia wolnego od pracy do końca okresu rozliczeniowego, to ma prawo do następujących świadczeń:

  1. normalnego wynagrodzenia za każdą godzinę pracy w wymiarze 8 h,
  2. dodatku do pensji na podstawie art. 151[11] § 2 k.p. w wysokości 100 proc. (art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.) za każdą godzinę pracy w niedzielę,
  3. wobec nie oddania mu dnia wolnego pierwsze 8 h pracy w niedzielę – będą to godziny nadliczbowe średniotygodniowe; z tego tytułu przysługuje mu 100-proc. dodatek do pensji (art. 151[1] § 2 k.p.) za każdą godzinę pracy w niedzielę

Za ewentualne nadgodziny w tym dniu, pracownik powinien natomiast otrzymać:

  1. normalne wynagrodzenie za każdą godzinę pracy w wymiarze ponad 8 h
  2. dodatku do pensji na podstawie art. 151[11] § 2 k.p. w wysokości 100 proc. (art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.) za każdą godzinę pracy w niedzielę
  3. dodatku za pracę w godzinach nadliczbowych za każdą godzinę pracy w wymiarze ponad 8 h w wysokości 100 proc. (art. 151[1] § 1 pkt 1 b k.p.) – jeśli pracownik nie odebrał czasu wolnego za pracę w godzinach nadliczbowych.

Kontrowersje wywołuje zagadnienie, czy w omawianych powyżej sytuacjach pracownik nabywa prawo zarówno do dodatku za pracę:

  • w niedzielę (100 proc.), jak i 
  • w godzinach nadliczbowych średniotygodniowych (100 proc.), 
  • czy też trzeba mu wypłacić jedynie jeden z nich. 

Za pracę w niedzielę tylko jeden dodatek dla pracownika

W tej kwestii prawa pracy wypowiedział się Sąd Najwyższy w uchwale z 15 lutego 2006 r. (II PZP 11/05). Stwierdził wówczas, że „w razie nieudzielenia przez pracodawcę w okresie rozliczeniowym innego dnia wolnego od pracy w zamian za dozwoloną pracę świadczoną w niedzielę lub święto, pracownikowi przysługuje za każdą godzinę takiej pracy tylko jeden dodatek przewidziany w art. 151[11] § 2 in fine lub § 3 k.p.”.

Problem sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, w jakiej relacji pozostają do siebie przepisy – art. 151[11] § 2 k.p. z art. 151[1] § 2 k.p. W uzasadnieniu w/w uchwały SN stwierdził, że „szczególna regulacja zawarta w art. 151[11] § 2 i 3 k.p. nie odsyła do stosowania art. 151[1] § 2 k.p., a ten z kolei przepis nie przewiduje uprawnienia do takiego dodatku w razie przekroczenia norm czasu pracy w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi przysługuje prawo do dodatku w wysokości określonej w § 1. Oznacza to, że art. 151[1] § 2 k.p. dopuszcza przyznanie dodatku w wysokości określonej w § 1 za każdą godzinę pracy nadliczbowej z tytułu przekroczenia przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym tylko wówczas, gdy jej przekroczenie (przeciętnej tygodniowej normy czasu pracy) nastąpiło w wyniku pracy w godzinach nadliczbowych, za które pracownikowi nie przysługuje prawo do dodatku w wysokości określonej w art. 151[1] § 1 k.p. Tymczasem na podstawie art. 151[11] § 2 in fine i § 3 k.p. pracownik uzyskuje dodatek w wysokości określonej w art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p. za każdą godzinę pracy w niedziele lub święta (a nie tylko za "typowe nadgodziny") w razie nieudzielenia przez pracodawcę w okresie rozliczeniowym w zamian dni wolnych od pracy, przeto już z tej przyczyny nie dotyczy go regulacja zawarta w art. 151[1] § 2 k.p., do której nie odsyła także art. 151[11] § 2 i 3 k.p.”.

Czy na pewno tylko jeden dodatek dla pracownika za pracę w niedzielę?

Argumentacja Sądu Najwyższego nie przekonuje. Z faktu, że art. 151[11] § 2 k.p. nie odsyła do art. 151[1] § 2 k.p. nie wynika, że ten drugi przepis nie ma zastosowania w razie spełnienia przesłanek, o których mowa w tym pierwszym. 

Obydwa przepisy znajdują się w tym samym dziale kodeksu pracy (VI). Jeden w rozdziale dotyczącym pracy w niedziele i święta, a drugi – w regulacjach o godzinach nadliczbowych. Moim zdaniem nie ma przekonywujących argumentów natury systemowej, aby twierdzić, że któryś z nich jest przepisem szczególnym. Art. 151[11] § 2 k.p. nie wyłącza zastosowania art. 151[1] § 2 k.p. Do jego zastosowania nie jest też konieczne odesłanie z art. 151[11] § 2 k.p. Należy więc przyjąć, że wynikające z tych przepisów normy pozostają wobec siebie w zbiegu kumulatywnym. Po spełnieniu wskazanych w nich przesłanek pracownik powinien więc nabyć prawo do świadczeń wymienionych w obu tych przepisach. Są to bowiem dwie różne podstawy prawne, mające zastosowanie równolegle. 

Zawarte w art. 151[11] § 2 k.p. odwołanie do art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p. ma charakter jedyne techniczny. Służy wyłącznie określeniu wysokości dodatku, na co wskazuje sformułowanie „dodatek do wynagrodzenia w wysokości określonej w art. 151[1] § 1 pkt 1”. Poprawnym zabiegiem ustawodawcy, przecinającym wątpliwości doktrynalne, byłoby określenie wprost w art. 151[11] § 2 k.p. wysokości dodatku, bez stosowania odesłania, które powoduje poważne trudności interpretacyjne. 

Warto zauważyć, że w analizowanym przykładzie jedyną różnicą między nieplanowaną a pla-nowaną pracą w niedzielę, za którą podwładny nie odebrał innego dnia wolnego do końca okresu rozliczeniowego, jest kwestia zapłacenia za pracę powyżej 8 godziny (czyli za pracę nadliczbową wynikającą z przekroczenia dobowego). Przy pracy zaplanowanej, dodatek ten wyniesie 50 proc., a nieplanowanej – 100 proc. Przysługuje on obok dodatku za pracę w niedzielę w wysokości 100 proc.

Wynagrodzenie pracownika za pracę w niedzielę - Podsumowanie

Zatem za pracę w niedzielę, gdy pracownikowi nie oddano dnia wolnego do końca okresu rozliczeniowego, przysługują mu dwa dodatki, jeśli powstają nadgodziny średniotygodniowe. Kluczowym argumentem jest fakt, że wynikają z dwóch różnych podstaw prawnych, które nie pozostają ze sobą w relacji lex specialis – lex generalis:

  • art. 151[11] § 2 k.p. – dodatek 100 proc. za pracę w niedzielę,
  • art. 151[1] § 2 k.p. – dodatek 100 proc. za godziny nadliczbowe średniotygodniowe.

Świadczenia przysługujące pracownikowi za pracę w niedzielę

  Zaplanowana praca w niedzielę Nieplanowana praca w niedzielę
wynagrodzenie za pracę 8 h normalne wynagrodzenie; dodatek 100 proc. za pracę w niedzielę (art. 15111 § 2 k.p. w zw. z art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.); dodatek 100 proc. za nadgodziny średniotygodniowe (art. 151[1] § 2 k.p.) normalne wynagrodzenie; dodatek 100 proc. za pracę w nie-dzielę (art. 151[11] § 2 k.p. w zw. z art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.); dodatek 100 proc. za nadgodziny średniotygodniowe (art. 151[1] § 2 k.p.)
wynagrodzenie za pracę > 8 h normalne wynagrodzenie; dodatek 100 proc. za pracę w niedzielę (art. 151[11] § 2 k.p. w zw. z art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.); dodatek 50 proc. za nadgodziny dobowe w innym dniu niż określony w art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p. (art. 151[1] § 1 pkt 2 k.p.) normalne wynagrodzenie; dodatek 100 proc. za pracę w nie-dzielę (art. 151[11] § 2 k.p. w zw. z art. 151[1] § 1 pkt 1 k.p.); dodatek 100 proc. za nadgodziny dobowe w wolną niedzielę (art. 151[1] § 1 pkt 1 b k.p.)

Gdyby byli Państwo zainteresowani szczegółowymi informacjami w tym zakresie lub innymi zagadnieniami z obszaru prawa pracy, chętnie służymy pomocą. Nasi adwokaci i radcowie prawni oferują doradztwo prawne także w innych dziedzinach. Dostępni są w biurach Rödl & Partner: Gdańsk, Gliwice, Kraków, Poznań, Warszawa, Wrocław